Марий илышна верыштак шога але шеҥгек чакна?

Пагалыме марий Айдеме!

Тый кызыт марий йылме дене лекше у сайтым почынат. Иканаште йодышет лектеш: мо уым, мо оҥайым тудо тылат темлен кертеш? Мо дене куандара? Мо дене тыйын марий уш-акылетым пойдара, мо дене шочмо марий калыкнан ончыклык илышыжым волгалтараш да тӱзаташ полшен кертеш? Мо дене…

Йодышым чын шынденат. Вет мемнан кажне у ошкылна калыкланна пайдале лийшаш. «Марий ушем» мер организацийна лач тидын верчынак тырша. Тыге лийын илыш корнышто да тыгак кодеш. Тыге лийын 100 ий ончычат – эше «Марий ушем» нерешташ гына тӱҥалме годымат. Тунам «Марий ушемже» лийын огыл манын кертыда. Туге, 1914–1915 ийлаште «Марий ушем» лӱм да тыгай умылымаш эше лийын шуктен огыл. Но тиде жаплан марий-влак чотак помыжалт шуктеныт, кеч илыш куштылгыжак огыл улмаш гынат. Те шарнеда, 1905 ийыште марий эрге Сергей Григорьевын (вараже – марий сылнымут классикна Чавайн) «Ото» почеламутшо марий-влакым иктыш чумырымо сомылым кугун шкетен шога. Ты почеламут марий-влакым чотак помыжалтарен да 1907 ийыште икымше марий савыктышлан – сылнымут да мер илышым ончыктышо журнал семын лектын шогышо «Марла календарьлан» – кугу шӱкалтышым ыштен. Но «Марла календарь» 1913 ийыште лекмым чарна… Но марий мут ок тӱнчыгӧ! Тудо 1915 ийыште Виче кундемыште «Война увер» икымше марий газетлан ош тӱняш шочаш амалым ышта: «Марла календарьын» ик эн чулым возкалышыже, лукташ полшышыжо Павел Глезденёв «Война уверын» редакторжо, организаторжо да шке оксаж кӱшеш лукшыжо лиеш. «Война уверын» ош тӱняште улмыжо 1917 ий август тылзыште «ӱжара» газетлан шочашыже негызым пышта.

Икманаш, марий савыктыш-влакын лӱмышт-вуймутышт да тӱсышт вашталт шога гынат, марий йылмылан пеҥгыдемашыже да вияҥашыже у деч у ошкыл семын палдырнен да лийын кодыт. Да XX курымын 20-шо ийлаштыже марий йылме дене лектын шогышо савыктыш-влаклан утларак да утларак шукемаш, пеҥгыдемаш у йӱн-влак шочыт. Пытартыш чырык курым жапыште Совет властьым пеш вурсат, пеш каргат гынат, тиде власть марий-влаклан кӱкшӧ культуран калыкыш савырнаш пеш ятыр йӱным почын. Сандене, марий-влак, эртыме корнынам огына карге, огына мыскыле.

XX курым тӱналтыш марий калыкын илышыштыже «Ший курым» семын палемдалт кодеш. Ме тидын дене чыла шотыштат кугешнена да калык историйна мучко кугешнаш тӱҥалына. Тидлан чыла амал да негыз уло.

Таче – XXI курым. 100 ий жапыште марий калыкна ятырлан ончыко ошкылын. Тиде «Ончылмутышто» ме чыла иканаште возен ончыкташ да почын пуаш шонымаш уке. Тиде корным ме у сайтнан лаштыклаштыже умбакыже радамын-радымын шукташ тӱналына. Ош Поро Юмына полша, йӱным ышта манын ӱшанена. Тыгодымак палемден кодена – марий калыкнан театржат, возыктышыжат (письменностьшо), сылнымутшат, тӱвыра да сымыктышыжыат уло да тудо чапле кӱкшытыш шуын.

А мо тургыжландара мемнам XXI курым тӱҥалтыште?.. Пеш шуко йодыш азапландара. Эн ончыч – марий калыкнам калык семын арален кодымо да марий йылмынам умбакыжат аралыме, вияҥдыме, тӱзландарыме йодыш. Тиде – неле йодыш! Сандене «Марий ушемын» сайтше МАРИЙ ЙЫЛМЕ дене илаш да пашам ышташ тӱҥалеш. Рушла да вес йылме дене ме тиде сайтыште официал документ-влакым гына савыкташ тӱҥалына. Молыжо – чыла шочмо марий йылмына дене лиеш. Кӧ марла ом мошто, молан рушла огыда возо манеш гын, нунылан тыгайрак вашмутна лиеш – ТУНЕМЗА ШОЧМО ЙЫЛМЫДАМ, ПАГАЛЫЗА ТУДЫМ, ПЕРЕГЫЗА, ВИЯНЫМ ЫШТЫЗА… Вет тиде чылажат тендан деч шога. Молан ме англичан йот йылмым уло кумылын тунемына, пеш сай кутыренат моштена, а шочмо марий йылмынам «…огына пале, огына мошто…» манын, коремыш шӱкена?..

Илаш шонышо калыкын тыге лийшаш огыл!

«Марий ушемын» у сайтше – «Марий ушемлан» 100 ий темме амал дене да тиде лӱмгечым чаплын, кугу сеҥымаш дене вашлийме амал дене шочын. Да тудо чыла марийланат пайдам гына конда манын пеҥгыдын ӱшанена. ӱшанена тыгак весыланат – «Марий ушем» сайт таче шаланен илыше марий-влакым ушышо вийыш савырна.

Тугеже – ончыко, поро сугынь дене поро корныш тарванена веле.

Ончылмутышто чылажым от каласен пытаре. Молыжо – «Марий ушем» сайтын тӱрлӧ лаштыклаштыже.

Шарнен шогыза: 2017 ий, март тылзе – тиде «Марий ушемын» 100 ияш лӱмгече жапше. Тудым чыла кундемлаштат кумдан пайремлаш тӱҥалыт манын ӱшанена.

Пагален,

«Марий ушем» регионысо мер организацийын вуйверже.